Stan zagrożenia życia: kiedy wezwać karetkę i co robić do jej przyjazdu

Kiedy dzwonić na 112 lub 999?

Dzwoń od razu, gdy u Ciebie lub u kogoś obok wystąpi:

• utrata przytomności, brak reakcji, zaburzenia świadomości,
• ból, ucisk lub pieczenie w klatce piersiowej, zaburzenia rytmu serca, narastająca duszność,
• objawy udaru — zobacz skrót UDAR,
• drgawki — u osoby z rozpoznaną padaczką zobacz, kiedy wezwać karetkę,
• nagły, bardzo silny ból brzucha z wymiotami krwią, czarnym stolcem, omdleniem albo twardym brzuchem,
• masywne krwawienie,
• ciężka reakcja uczuleniowa po leku, pokarmie, ukąszeniu lub użądleniu — na przykład duszność, świszczący oddech, obrzęk warg, języka lub gardła, zasłabnięcie (wysypki może nie być),
• zatrucie lekami, chemikaliami lub gazem, na przykład czadem, połknięcie środka żrącego,
• rozległe oparzenie, wdychanie dymu, udar cieplny, wychłodzenie, porażenie prądem, podtopienie,
• poważny uraz: upadek z wysokości, wypadek, rozległa rana, uraz nogi uniemożliwiający chodzenie,
• gwałtownie postępujący poród,
• próba samobójcza albo agresja w przebiegu choroby psychicznej.

Jeśli nie masz pewności, czy życie jest zagrożone — też dzwoń. Dyspozytor medyczny oceni sytuację.

Jeśli objawy nie zagrażają życiu, ale nie mogą czekać do jutra — sprawdź, kiedy jechać na SOR.

Jak wezwać karetkę i co powiedzieć dyspozytorowi?

Pod 999 zgłasza się dyspozytor medyczny. 112 to numer alarmowy wszystkich służb — operator przekaże zgłoszenie dyspozytorowi albo połączy Cię z nim. Oba numery są bezpłatne, a 112 działa także bez karty SIM.

1. Powiedz, co się stało i gdzie jesteś — pełny adres z miejscowością; poza miastem także gminę, drogę i charakterystyczne punkty.
2. Powiedz, ile osób potrzebuje pomocy, czy są przytomne i czy oddychają.
3. Odpowiadaj na pytania i wykonuj polecenia. Włącz tryb głośnomówiący — dyspozytor może poprowadzić Cię krok po kroku, także przy resuscytacji.
4. Nie rozłączaj się, dopóki dyspozytor wyraźnie na to nie pozwoli. Potem nie zajmuj telefonu — mogą oddzwonić.
5. Jeśli stan chorego się zmieni, zadzwoń ponownie.

Dyspozytor może nie wysłać karetki, ale musi podać przyczynę i powiedzieć, co robić dalej.

Jeśli nie możesz rozmawiać przez telefon — na przykład masz trudności ze słuchem lub mową — użyj aplikacji Alarm112. Trzeba się w niej wcześniej zarejestrować.

Ktoś nie oddycha: jak zrobić resuscytację?

1. Upewnij się, że podejście jest bezpieczne. Potrząśnij delikatnie za ramiona i zapytaj głośno: „Czy wszystko w porządku?”.
2. Jeśli nie reaguje — zadzwoń na 112 lub 999 i włącz głośnik. Oddech oceniaj już w trakcie łączenia; jeśli nie masz pewności, pomoże dyspozytor.
3. Jeśli nie oddycha albo oddycha nieprawidłowo — wolno, ciężko, z pojedynczymi westchnięciami — zacznij uciskać klatkę piersiową. Jeśli nie masz pewności, czy oddech jest prawidłowy — też zacznij uciskać. Krótkie drgawki mogą być początkiem zatrzymania krążenia.
4. Połóż dłonie na środku klatki piersiowej (dolna połowa mostka). Uciskaj na głębokość 5–6 cm, w tempie 100–120 razy na minutę, i pozwól klatce wrócić do pozycji po każdym ucisku. Jeśli chory leży na łóżku, nie trać czasu na przenoszenie go na podłogę — uciskaj mocniej.
5. Jeśli masz za sobą kurs i umiesz robić oddechy ratownicze — po 30 uciśnięciach wykonaj 2 oddechy. Jeśli nie — uciskaj bez przerwy; tak zwykle prowadzi też dyspozytor.
6. Poproś kogoś o przyniesienie AED — automatycznego defibrylatora. Jeśli jesteś przy chorym jedyną osobą, idź po AED tylko wtedy, gdy przyniesiesz go i włączysz w ciągu minuty. AED może użyć każdy: włącz go i wykonuj polecenia głosowe. Gdy AED analizuje rytm i wykonuje wyładowanie, nikt nie dotyka chorego; po wyładowaniu od razu wróć do uciskania.
7. Uciskaj bez przerw, aż zespół ratownictwa przejmie resuscytację. Przerwij wcześniej tylko wtedy, gdy chory wyraźnie się wybudza: rusza się, otwiera oczy i oddycha prawidłowo. Pojedyncze westchnięcia to nie jest prawidłowy oddech. Jeśli opadasz z sił, a obok jest ktoś jeszcze — zmieńcie się, z jak najkrótszą przerwą.

Resuscytacja dziecka

• Dyspozytor zwykle poprowadzi Cię tak: najpierw 5 oddechów ratowniczych, potem na zmianę 30 uciśnięć i 2 oddechy. Jeśli nie możesz albo nie chcesz robić oddechów — uciskaj bez przerwy.
• Uciskaj na głębokość co najmniej 1/3 klatki piersiowej, 100–120 razy na minutę; u niemowlęcia dwoma kciukami lub dwoma palcami.
• AED można użyć u dziecka w każdym wieku.
• Jeśli nikogo nie ma obok, a telefonu nie masz przy sobie — najpierw przez minutę prowadź resuscytację, potem wezwij pomoc.

Objawy udaru: zapamiętaj UDAR

• Utrudniona mowa — chory mówi niewyraźnie, nie może znaleźć słów albo nie rozumie, co się do niego mówi,
• Dłoń opadnięta — nagłe osłabienie ręki lub nogi po jednej stronie ciała,
• Asymetria ust — opadnięty kącik ust, krzywy uśmiech,
• Rozmazane widzenie — nagłe zaburzenia widzenia.

Do objawów udaru należą też nagłe zaburzenia równowagi i zawroty głowy z trudnością w chodzeniu.

Przy którymkolwiek z tych objawów od razu dzwoń na 112 lub 999 — także wtedy, gdy objawy minęły po kilku minutach, bo to może być zapowiedź udaru. Zapamiętaj, o której godzinie chory był ostatni raz w pełni sprawny, i powiedz to dyspozytorowi: od tego zależy, jakie leczenie będzie możliwe.

Do przyjazdu karetki nie podawaj choremu jedzenia, picia ani leków — także aspiryny. Udar może być krwotokiem, a zaburzenia połykania grożą zachłyśnięciem.

Ból w klatce piersiowej: co robić przy podejrzeniu zawału?

• Zadzwoń na 112 lub 999. Posadź albo połóż chorego tak, by było mu wygodnie.
• Dorosły z bólem w klatce piersiowej bez urazu, który nie jest uczulony na aspirynę i nie krwawi, może rozgryźć i połknąć 150–500 mg aspiryny (kwasu acetylosalicylowego) — jak najszybciej, jeśli dyspozytor nie zaleci inaczej. Nie podawaj jej po urazie ani przy objawach udaru.
• Jeśli chory ma rozpoznaną chorobę wieńcową i przepisaną nitroglicerynę — może ją przyjąć tak, jak zalecił lekarz. Nie stosuj jej, jeśli w ostatniej dobie przyjął lek na potencję (tadalafil — w ostatnich 2 dobach).
• Zostań przy nim do przyjazdu pomocy. Jeśli przestanie reagować i prawidłowo oddychać — zacznij resuscytację.

Ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja)

Objawy pojawiają się zwykle szybko po leku, pokarmie, ukąszeniu lub użądleniu: duszność, świszczący oddech, chrypka, obrzęk warg, języka lub gardła, zawroty głowy, zasłabnięcie, często pokrzywka. Wysypki może nie być.

• Dzwoń na 112 lub 999.
• Jeśli chory ma autostrzykawkę z adrenaliną — pomóż mu jej użyć od razu: wkłucie w zewnętrzną część uda.
• Niech chory leży, a gdy trudno mu oddychać — siedzi. Nie pozwól mu wstawać ani chodzić, nawet gdy poczuje się lepiej.
• Jeśli po 5 minutach objawy nie ustępują, a jest druga autostrzykawka — podaj drugą dawkę.

Silne krwawienie

1. Zadzwoń na 112 lub 999 — albo poproś o to kogoś obok.
2. Uciskaj ranę mocno i bezpośrednio, przez opatrunek, gazę albo czysty materiał.
3. Załóż opatrunek — jeśli masz, taki, który przyspiesza krzepnięcie (hemostatyczny) — i dalej uciskaj.
4. Jeśli krew z ręki lub nogi płynie mimo ucisku, a masz fabryczną opaskę uciskową — załóż ją jak najszybciej 5–7 cm powyżej rany, nie na stawie. Zaciskaj, aż krwawienie ustanie — to może bardzo boleć. Zapisz godzinę założenia i nie zdejmuj opaski. Jeśli nie masz opaski — uciskaj ranę aż do przyjazdu pomocy.

Zadławienie: co robić?

Jeśli osoba kaszle — zachęcaj ją, żeby kaszlała dalej.

1. Jeśli kaszel nie pomaga albo osoba nie może kaszleć, mówić ani oddychać — niech ktoś obok od razu dzwoni na 112 lub 999. Ty zacznij pomagać.
2. Pochyl ją do przodu i wykonaj do 5 mocnych uderzeń nasadą dłoni między łopatki.
3. Jeśli to nie pomoże — wykonaj do 5 uciśnięć górnej części brzucha. Stań z tyłu i obejmij poszkodowanego. Zaciśniętą pięść ułóż między pępkiem a końcem mostka. Pociągnij mocno do siebie i w górę.
4. Powtarzaj na zmianę 5 uderzeń i 5 uciśnięć. Jeśli poszkodowany straci przytomność — upewnij się, że ktoś dzwoni na 112 lub 999, i zacznij resuscytację.
5. Po uciśnięciach brzucha poszkodowany powinien zostać zbadany przez lekarza, nawet jeśli czuje się dobrze.

Nie wkładaj palców do ust „na ślepo”.

Niemowlę i dziecko

• Niech ktoś od razu dzwoni na 112 lub 999.
• Niemowlę: połóż je twarzą w dół na swoim przedramieniu, opartym o udo, tak by główka była niżej niż klatka piersiowa; podtrzymuj główkę za żuchwę. Wykonaj do 5 uderzeń nasadą dłoni między łopatki. Jeśli to nie pomoże — obróć niemowlę na plecy (główka nadal niżej) i wykonaj do 5 krótkich, mocnych uciśnięć dolnej połowy mostka dwoma kciukami lub dwoma palcami. Powtarzaj na zmianę. Nie uciskaj brzucha niemowlęcia.
• Starsze dziecko: po uderzeniach w plecy wykonuj uciśnięcia górnej części brzucha, jak u dorosłego.
• Jeśli dziecko straci przytomność — zacznij resuscytację od 5 oddechów.

Drgawki

• Usuń z otoczenia przedmioty, o które można się zranić. Nie przytrzymuj na siłę i nie wkładaj nic do ust. Sprawdź godzinę — ważne, jak długo trwają drgawki.
• Po ustaniu drgawek sprawdź oddech. Jeśli jest prawidłowy — ułóż poszkodowanego w pozycji bocznej. Jeśli nie reaguje i oddycha nieprawidłowo — dzwoń na 112 lub 999 i zacznij resuscytację.
• Jeśli wiesz, że ta osoba ma padaczkę, a napad był krótki i typowy dla niej, karetka nie zawsze jest potrzebna. Wezwij ją zawsze, gdy: to pierwszy napad w życiu, drgawki trwają ponad 5 minut, napady powtarzają się bez odzyskania przytomności, napad ma kobieta w ciąży lub osoba z cukrzycą albo w czasie napadu doszło do urazu. Jeśli nie wiesz, czy to padaczka — dzwoń.

Niski cukier u osoby z cukrzycą

• Jeśli chory jest przytomny i może połykać — podaj 15–20 g glukozy (tabletki z glukozą). Jeśli ich nie ma — pół szklanki (50–100 ml) soku albo słodzonego napoju lub kilka cukierków. Napoje „zero” i „light” nie pomogą.
• Jeśli po 15 minutach nie ma poprawy — podaj cukier ponownie. Gdy objawy ustąpią, niech zje coś lekkiego.
• Dzwoń na 112 lub 999, jeśli mimo to nie ma poprawy, chory traci przytomność albo nie może bezpiecznie połykać. Osobie nieprzytomnej nie podawaj nic do ust; jeśli oddycha prawidłowo — ułóż ją w pozycji bocznej.

Oparzenie

• Od razu chłodź oparzone miejsce chłodną, bieżącą wodą — najlepiej co najmniej 20 minut. Tyle zalecały wytyczne ERC z 2021 r.; nowsze nie podają innego czasu.
• Nie używaj lodu, maści, masła ani past. Uważaj, żeby nie wychłodzić dziecka ani osoby z rozległym oparzeniem.
• Przykryj oparzenie luźnym, suchym opatrunkiem albo czystą folią spożywczą.
• Na SOR jedź z oparzeniem twarzy, dłoni, stóp, krocza lub okolicy stawów, z oparzeniem chemicznym lub prądem, z pęcherzami większymi niż dłoń poszkodowanego oraz z każdym oparzeniem u małego dziecka lub osoby starszej.
• Dzwoń na 112 lub 999 przy rozległym oparzeniu, po porażeniu prądem i gdy poszkodowany wdychał dym lub gorące powietrze (chrypka, kaszel, okopcone usta lub nos, duszność).

Zatrucie i czad

• Dzwoń na 112 lub 999 albo jedź od razu na SOR.
• Nie wywołuj wymiotów i nie podawaj węgla bez rozmowy z dyspozytorem lub lekarzem.
• Jeśli możesz, zabierz opakowanie po leku lub substancji.

Czad (tlenek węgla)

Czadu nie widać i nie czuć. Zatrucie daje ból i zawroty głowy, nudności, wymioty, osłabienie, senność, zaburzenia świadomości, a nawet drgawki i zatrzymanie krążenia — łatwo pomylić je z grypą. Podejrzewaj czad, gdy podobne objawy ma kilka osób w domu albo włączy się czujnik czadu.

1. Otwórz okna i drzwi, a jeśli to bezpieczne — wyłącz urządzenie grzewcze.
2. Wyprowadź wszystkich na świeże powietrze. Nie zostawaj w pomieszczeniu, w którym może być czad lub dym.
3. Dzwoń na 112.
4. Jeśli poszkodowany nie reaguje, ale oddycha prawidłowo — ułóż go w pozycji bocznej; jeśli nie oddycha — zacznij resuscytację.

Listę ośrodków informacji toksykologicznej publikuje URPL. W nagłej sytuacji najpierw dzwoń na 112 lub 999.

Nieprzytomny, ale oddycha: pozycja boczna (bezpieczna)

Pozycja boczna chroni drogi oddechowe osoby, która nie reaguje, ale oddycha prawidłowo. Nie stosuj jej, gdy oddech jest nieprawidłowy — wtedy potrzebna jest resuscytacja. Po urazie zostaw chorego na plecach i ogranicz ruchy jego głowy; jeśli wymiotuje — z pomocą innych obróć go na bok jednym ruchem, z głową w osi ciała.

1. Uklęknij obok chorego i wyprostuj mu nogi.
2. Rękę bliższą Tobie ułóż pod kątem prostym do tułowia.
3. Dalszą rękę przełóż przez klatkę piersiową i przyłóż grzbiet jego dłoni do policzka po Twojej stronie.
4. Chwyć dalszą nogę tuż nad kolanem i zegnij ją, zostawiając stopę na ziemi.
5. Przytrzymując dłoń przy policzku, przetocz chorego do siebie, na bok.
6. Ułóż górną nogę tak, by biodro i kolano były zgięte pod kątem prostym.
7. Odchyl lekko głowę do tyłu i ułóż ją tak, by twarz była skierowana w dół, a wydzielina mogła wypływać z ust.
8. Regularnie sprawdzaj oddech. Jeśli się pogorszy — obróć chorego na plecy i zacznij resuscytację.

Kryzys psychiczny i myśli samobójcze

Jeśli to Ty myślisz o odebraniu sobie życia: zadzwoń teraz pod 116 123 lub 800 70 2222 — bezpłatnie, o każdej porze. Jeśli czujesz, że możesz zrobić sobie krzywdę teraz, dzwoń na 112 albo jedź do izby przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym lub na SOR. Powiedz o tym komuś bliskiemu.

Jeśli pomagasz komuś innemu: zapytaj wprost o myśli i plany. Przy konkretnym planie albo bezpośrednim zagrożeniu dzwoń na 112. Nie zostawiaj tej osoby samej.

• 116 123Telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych — całą dobę, bezpłatnie; także czat na 116sos.pl.
• 800 70 2222Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym — całą dobę, bezpłatnie.
• 116 111Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży — całą dobę, bezpłatnie.
• 800 12 12 12Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka — całą dobę, bezpłatnie; dla dzieci i nastolatków.

Całą dobę pomoc w kryzysie psychicznym zapewnia izba przyjęć szpitala z oddziałem psychiatrycznym. Jeśli w Twojej okolicy działa Centrum Zdrowia Psychicznego (dla dorosłych), przyjmie Cię bez skierowania i bez zapisów. Więcej miejsc pomocy znajdziesz na liście Ministerstwa Zdrowia.