Wychłodzenie organizmu (hipotermia) i odmrożenia: objawy i pierwsza pomoc

Wychłodzenie organizmu: objawy

Wychłodzenie organizmu (inaczej wyziębienie, potocznie przemarznięcie; lekarze mówią: hipotermia) zaczyna się od silnych dreszczy, zimnych dłoni i stóp oraz osłabienia. Gdy temperatura ciała spada dalej:

• dreszcze ustają, a osoba robi się senna, apatyczna i splątana (nie wie, gdzie jest, mówi niewyraźnie lub bez sensu), może mieć omamy;
• w ciężkim wychłodzeniu traci przytomność, oddycha bardzo wolno i płytko, ma zimną skórę na całym ciele.

Nieleczone wychłodzenie prowadzi do zaburzeń rytmu serca, utraty przytomności i zatrzymania krążenia.

Łagodne i umiarkowane wychłodzenie może przypominać upojenie alkoholowe albo niski poziom cukru we krwi. Dlatego nie zostawiaj bez pomocy osoby, która leży na mrozie i „wygląda na pijaną”.

Hipotermia: od ilu stopni?

O hipotermii mówimy, gdy temperatura wnętrza ciała spada poniżej 35 °C.

Zwykły termometr domowy często nie wykryje hipotermii: wiele termometrów nie mierzy temperatur poniżej 35 °C, a pomiar na czole lub w uchu jest przy wychłodzeniu niedokładny. Wychłodzenie rozpoznaje się po objawach i zachowaniu, nie po termometrze.

Pierwsza pomoc przy wychłodzeniu: co robić?

Osoba, która drży, ale rozmawia z sensem i sprawnie się porusza, jest zwykle tylko zmarznięta. Zaprowadź ją w ciepłe miejsce, zmień mokre ubranie na suche, podaj ciepły, słodki napój i obserwuj. Jeśli mimo to robi się niezdarna, senna, splątana, przestaje drżeć albo słabo reaguje, to hipotermia i potrzebne jest leczenie w szpitalu. Wtedy:

1. Dzwoń na 112 lub 999.
2. Sprawdź, czy poszkodowany reaguje i czy oddycha prawidłowo. Jeśli nie oddycha prawidłowo, zacznij resuscytację i prowadź ją do przyjazdu ratowników, nawet jeśli wygląda na zmarłego — przy głębokim wychłodzeniu żywy człowiek może tak wyglądać. Jeśli oddycha, ale nie reaguje, ułóż go w pozycji bocznej.
3. Przenieś poszkodowanego w osłonięte od wiatru, ciepłe miejsce — ostrożnie, najlepiej w pozycji leżącej. Gwałtowne ruchy mogą wywołać groźne zaburzenia rytmu serca.
4. Podłóż pod niego koc, karimatę albo kurtkę, żeby oddzielić go od zimnego podłoża, i okryj suchymi kocami lub odzieżą — także głowę i szyję.
5. Mokre ubranie zdejmij delikatnie dopiero w ciepłym miejscu i zastąp suchym. Jeśli jesteście na dworze, nie zdejmuj go: owiń poszkodowanego folią (na przykład folią NRC) albo dużym workiem foliowym, a na wierzch połóż koc.
6. Przyłóż do tułowia coś ciepłego, ale nie gorącego — na przykład ogrzewacze albo butelki z ciepłą wodą: pod pachy, na klatkę piersiową i plecy, zawsze przez warstwę materiału. Co 20–30 minut sprawdzaj, czy skóra pod nimi nie jest zaczerwieniona. Do rąk i nóg nie przykładaj źródeł ciepła, tylko je okryj.
7. Ciepły (nie gorący), słodki napój podaj tylko wtedy, gdy poszkodowany jest w pełni przytomny, sam połyka i nie wymiotuje.
8. Senna lub splątana osoba nie powinna chodzić. Niech leży, a Ty zostań przy niej do przyjazdu pomocy.

Ktoś leży na mrozie: co zrobić?

1. Upewnij się, że możesz bezpiecznie podejść (ruch uliczny, lód). Podejdź i zapytaj głośno, czy wszystko w porządku — nawet jeśli ta osoba wygląda na pijaną albo śpi na przystanku. Wychłodzenie łatwo pomylić z upojeniem.
2. Sprawdź, czy reaguje i czy oddycha prawidłowo.
3. Dzwoń na 112 — ten numer połączy Cię z pogotowiem, a w razie potrzeby także z policją. Dyspozytor powie Ci, co robić dalej.
4. Jeśli nie oddycha prawidłowo — od razu zacznij resuscytację. Jeśli oddycha, ale nie reaguje — ułóż ją w pozycji bocznej.
5. Podłóż coś pod nią, okryj ją i nie zostawiaj jej samej do przyjazdu pomocy.

W mroźną noc osoba śpiąca na dworze, nietrzeźwa albo osłabiona potrzebuje pomocy od razu — dzwoń na 112. Osobę bezdomną, która nie potrzebuje pomocy natychmiast (na przykład nocuje w altanie lub pustostanie), możesz zgłosić na Krajowej Mapie Zagrożeń Bezpieczeństwa (zagrożenie: osoba bezdomna wymagająca pomocy). Mapa nie służy do wzywania pomocy w nagłej sytuacji.

Schronienie osobom bezdomnym zapewnia gmina. Pobyt w ogrzewalni lub noclegowni nie wymaga wywiadu środowiskowego ani decyzji urzędu. Wykaz noclegowni i ogrzewalni jest na stronie urzędu wojewódzkiego. W dzień pomoże ośrodek pomocy społecznej, o każdej porze — policja (112) albo straż miejska (986), tam, gdzie działa.

Odmrożenia: stopnie i objawy

Odmrożenie to uszkodzenie skóry i głębszych tkanek przez zamarznięcie — zwykle palców, nosa, uszu lub policzków. Zamarznięta skóra jest blada, twarda i bez czucia. Jak głęboko sięga uszkodzenie, widać dopiero po ogrzaniu.

Stopnie I i II to odmrożenia powierzchowne — zwykle goją się bez utraty tkanek. Stopnie III i IV to odmrożenia głębokie, po których część tkanek może obumrzeć.

Odmrożenia: pierwsza pomoc

1. Najpierw sprawdź, czy to nie wychłodzenie: jeśli ktoś jest senny, splątany albo przestał drżeć, dzwoń na 112 lub 999 i zacznij od pomocy przy wychłodzeniu.
2. Zdejmij pierścionki, zegarek i wszystko, co uciska.
3. Nie rozcieraj odmrożonego miejsca, nie nacieraj go śniegiem i nie przykładaj lodu.
4. Nie ogrzewaj odmrożonej części, jeśli może znowu zamarznąć, na przykład w dalszej drodze. Ponowne zamarznięcie pogłębia uszkodzenie.
5. Nie ogrzewaj przy ogniu, kaloryferze ani przy otwartym piekarniku i nie używaj suszarki do włosów — odmrożona skóra nie czuje gorąca i łatwo ją poparzyć.
6. Pęcherzy nie przekłuwaj. Odmrożone miejsce osłoń luźnym, suchym opatrunkiem; jeśli odmrożone są palce, przełóż gazę także między nimi. Nie chodź na odmrożonej stopie.

Lekkie odmrożenie

Skóra po ogrzaniu szybko odzyskuje czucie i jest miękka. Ogrzej ją ciepłem ciała (na przykład dłonie pod pachami) albo w ciepłym pomieszczeniu. Zwykle nie wymaga to SOR. Gdy odmrożone miejsce mocno boli albo się sączy, zgłoś się do lekarza rodzinnego.

Głębsze odmrożenie — jedź od razu na SOR

Po drodze chroń odmrożone miejsce przed zimnem, uciskiem i urazem. W szpitalu ogrzeją je w wodzie o odpowiedniej temperaturze. W leczeniu głębokich odmrożeń liczy się czas: niektóre leki podawane w szpitalu działają tylko w pierwszych godzinach lub dniach.

Gdy do szpitala jest daleko

Jeśli do szpitala jest ponad 2 godziny drogi (na przykład w górach — tam wezwij ratowników: 985 lub 112), a nie grozi ponowne zamarznięcie, zanurz odmrożoną część w wodzie o temperaturze 37–39 °C na około 30 minut, aż skóra stanie się miękka i zaczerwieniona. Bez termometru sprawdź wodę ręką osoby pomagającej: ma być ciepła jak do kąpieli niemowlęcia, nie gorąca — tak, żeby zdrową rękę dało się w niej spokojnie trzymać co najmniej 30 sekund. Po ogrzaniu osusz skórę bez pocierania i unieś kończynę. Ogrzewanie zwykle bardzo boli — można przyjąć lek przeciwbólowy bez recepty zgodnie z ulotką.

Wytyczne pierwszej pomocy Europejskiej Rady Resuscytacji nie opisują odmrożeń, dlatego zasady w tej części opieramy na wytycznych Wilderness Medical Society (2024).

Wychłodzenie u dziecka, niemowlęcia i osoby starszej

Dzieci tracą ciepło szybciej niż dorośli, bo mają dużą powierzchnię ciała w stosunku do masy. Na wychłodzenie bardziej narażone są też osoby starsze, przewlekle chore i z ograniczoną sprawnością, a także osoby po alkoholu.

U niemowlęcia nie czekaj na dreszcze. Wychłodzone niemowlę jest zimne w dotyku, wiotkie, nietypowo ciche i senne, może nie chcieć jeść — wtedy dzwoń na 112 lub 999.

Pierwsza pomoc u wychłodzonego dziecka wygląda tak samo jak u dorosłego: dzwoń na 112 lub 999, okryj dziecko i ogrzewaj tułów.

Przy silnym mrozie ogranicz wyjścia dzieci, osób starszych i chorych — Rządowe Centrum Bezpieczeństwa zaleca to, gdy temperatura odczuwalna (wskaźnik UTCI) spada do −13 °C lub niżej.

Wychłodzenie grozi także w domu. Zimą zajrzyj do starszych sąsiadów i zapytaj, czy wszystko w porządku. W razie potrzeby powiadom ośrodek pomocy społecznej, a w nagłej sytuacji dzwoń na 112. Nie dogrzewaj mieszkania kuchenką gazową ani piekarnikiem — grozi to zatruciem czadem.

Czy alkohol rozgrzewa?

Nie. Po alkoholu ciało szybciej oddaje ciepło, dreszcze są słabsze, a człowiek gorzej ocenia zagrożenie. MSWiA ostrzega, że alkohol na mrozie grozi utratą przytomności, wychłodzeniem, a nawet śmiercią. Według wstępnej analizy policji 7 z 55 osób, które zmarły z wychłodzenia zimą 2025/26, piło alkohol tuż przed śmiercią.

Jak chronić się przed mrozem i odmrożeniami?

• Ubieraj się warstwowo; załóż ciepłą czapkę, rękawiczki, szalik i ocieplane buty.
• Rękawice z jednym palcem (łapawice) chronią przed zimnem lepiej niż pięciopalczaste.
• Na mrozie zdejmij metalową biżuterię z odsłoniętych miejsc, na przykład kolczyki.
• Szalik, którym zasłaniasz twarz, wilgotnieje od oddechu — co jakiś czas go przesuwaj.
• Kofeina i nikotyna obkurczają naczynia krwionośne i sprzyjają odmrożeniom.
• Wiatr i wilgoć przyspieszają odmrożenia — przy silnym wietrze mogą pojawić się już przy niewielkim mrozie.
• Sprawdzaj prognozę pogody i przy silnym mrozie skracaj pobyt na dworze, zwłaszcza gdy wieje wiatr.